plusresetminus
۰
کد مطلب : ۵۰۸۰
ایجاد یا حفظ نقش حمایتی خانواده و عوامل مؤثر بر گسستن ارتباط سالمندان با اعضای خانواده در ابعاد و جنبه‌های مختلف از حوزه‌های فراموش‌شده در عرصه پژوهش سالمندی میباشد!
تاریخ انتشاريکشنبه ۱۹ اسفند ۱۳۹۷ - ۱۰:۱۱
پیوند سالمندی با فرایندهای روانی و اجتماعی

فرایندهای روانی و اجتماعی سالمندان

زندگی در سرای سالمندان بر اساس گزارش‌های مختلف در سطح بین‌المللی، کاهش نرخ باروری و مرگ‌ومیر در دهه‌های اخیر موجب افزایش قابل توجه سالمندان در سرتاسر دنیا شده است. به نظر می‌رسد کشورهای در حال توسعه نه‌تنها از این قاعده مستثنی نیستند، بلکه حتی ممکن است آهنگ رشد شدیدتری داشته باشند؛ به طوری که پیش‌بینی می‌شود نسبت جمعیت سالمندان در کشورهای در حال توسعه در سال‌های 2025 و 2050 به ترتیب به 75 و 85 درصد از کل جمعیت خواهد رسید.برخی سالمندان به دلایل مختلف ممکن است از زندگی در کنار اعضای خانواده محروم شوند و در مراکزی با عناوین مختلف مانند «سرای سالمندان» یا «آسایشگاه سالمندان» اسکان ‌کنند.
روند رشد جمعیت سالمند در ایران، روند رشد جمعیت سالمندی که در فاصله سال‌های 1335 تا 1365 تقریباً شیب نزولی داشته، از سال 1365 مسیری صعودی طی کرده است. میزان رشد جمعیت سالمندی از 17 درصد در سال 1375 به 29 درصد در سال 1385 افزایش یافته که عمدتاً به سبب کاهش سریع نرخ زاد و ولد و باروری بوده است. درواقع، بهبود شرایط بهداشتی و ارتقای کیفیت زندگی در جهان امروز  منجر به افزایش طول عمر و در نتیجه شمار سالمندان در سرتاسر جهان شده و این موضوع  اهمیت سالمندی و توجه به سلامت روانی و جسمانی سالمندان را بیش از هر زمان دیگری برجسته ساخته است.
در همین راستا، اتحادیه اروپا سال 2012 را «سال بین‌المللی سالمندی فعال» نامگذاری کرد تا ضرورت برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری مناسب برای بهبود زندگی سالمندان با اهتمام بیشتری مورد توجه قرار گیرد. اگر چه تغییرات جمعیتی در دهه‌های اخیر توجه برخی نهادهای دولتی و اجتماعی را به برنامه‌ریزی برای بهبود کیفیت زندگی سالمندان به خود معطوف ساخته اما سالمندی به عنوان یکی از مراحل حساس رشد انسان همواره مورد توجه پژوهشگران حوزه‌های مختلف روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، زیست‌شناسی و علوم تربیتی بوده است.

دانش سالمند شناسی

امروزه مطالعه علمی سالمندی و پدیده‌های مرتبط با آن به طور تخصصی در دانش «سالمندشناسی» بررسی می‌شود که در دهه 1950 به عنوان قلمروی آکادمیک تأسیس شد و هم اکنون نیز در سطح تحصیلات تکمیلی در برخی دانشگاه‌های معتبر دنیا عرضه می‌شود.
این دانش نوین به مطالعه مبانی روان‌شناختی، اجتماعی و زیست‌شناختی سالمندی و رویه‌ها و راهبردهای عملی ارتقای کیفیت زندگی در این مرحله از رشد انسان می‌پردازد. یافته‌های اخیر پژوهشگران در این عرصه حاکی از آن است که سالمندی همانند کودکی و نوجوانی و بزرگ‌سالی، مرحله‌ای از مراحل رشد انسان است که با پیدایش آن تغییراتی در ابعاد مختلف جسمانی، شناختی، عاطفی، اجتماعی، اخلاقی و جنسی رخ می‌دهد. این تغییرات ناشی از تأثیرات متقابل و همپوش مجموعه‌ای از عوامل زیستی و روانی و اجتماعی هستند. بر اساس نتایج مطالعات در این حوزه،  زندگی سالمندی ، پیوندی تنگاتنگ با فرایندهای روانی و اجتماعی دارد. نتایج این مطالعات نشان داده است که تنهایی و انزوای اجتماعی در میان سالمندان تأثیرات منفی شدیدی بر سلامت روانی و جسمانی آنان دارد. به عنوان مثال، در مطالعات مختلف، ارتباط میان تنهایی با بیماری فشار خون و افزایش افسردگی و بالا رفتن نرخ مرگ‌ومیر سالمندان گزارش شده است. مطالعات دیگر نشان داده‌اند که افراد سالمند به همان اندازه که از اعضای خانواده خود انتظار دارند برای استقلال آنان ارزش قائل شوند، حفظ و تداوم روابط مثبت و قوی با اعضای خانواده را نیز مهم تلقی می‌کنند.

حمایت خانواده از سالمند

در مطالعه مورفی نشان داده شده است که خانواده به عنوان یک منبع حمایتی حیاتی به افراد سالمند کمک می‌کند تا تعاملات اجتماعی خود را حفظ و تداوم بخشند و آن‌ها را در مقابل مسائلی مانند احساس تنهایی، انزوای اجتماعی و افسردگی محافظت کند.
اگر چه دولت و دیگر نهادهای خصوصی و حمایتی می‌توانند نقش مهمی در مراقبت از اشخاص سالمند ایفا کنند، اما در مقایسه با نقش خانواده قابل مقایسه نیست. با این وجود، برخی سالمندان به دلایل مختلف ممکن است از زندگی در کنار اعضای خانواده محروم شوند و در مراکزی با عناوین مختلف مانند «سرای سالمندان» یا «آسایشگاه سالمندان» اسکان ‌کنند.
در مطالعات مختلف شیوه زندگی سالمندان در این مراکز از زوایای مختلف بررسی شده است. نتایج پژوهش‌های متعدد نشان داده است سالمند‌ان ساکن در منزل نسبت به سالمندان ساکن در سر‌ا‌ی‌ سالمند‌ان کیفیت زندگی مناسبت‌تر و سلامت روانی بهتری دارند. برخی مطالعات به طور ویژه به مقایسه میزان شادکامی سالمندان ساکن در منزل و سالمندان ساکن در سرای سالمندان پرداخته‌اند. نتایج این مطالعات حاکی از آن است که میزان شادکامی سالمندان ساکن در منزل به خاطر برخورداری از حمایت اجتماعی و احترام و محبت اعضای خانواده به طور معناداری از سالمندان ساکن در سرای سالمندان بیشتر است.
جدایی از خانواده و فرزندان در مطالعه‌ای دیگر نشان داده شد که اگر چه سالمندان ممکن است به بعضی جنبه‌های مثبت زندگی در سرای سالمندان مانند برقراری روابط دوستانه و انجام امور شخصی روزانه خود اشاره کنند، اما آنان همچنان گرفتار حس تنهایی و انزوا هستند که پیوسته با آن زندگی می‌کنند. آنان با انتقال به اقامتگاه سالمندان ناچار هستند تا زندگی در منزل جدید را آغاز کنند، دوستان جدید پیدا کنند و به جدایی از اعضای خانواده عادت کنند. آنان جداشدگان از فرزندان خود هستند که در دیارهای بیگانه سکنی گزیده‌اند.
بنابراین، روشن است که سالمندان، زندگی در کنار اعضای خانواده را به زندگی در سرای سالمندان ترجیح می‌دهند. با این وجود، با شناسایی خواسته‌ها و دغدغه‌های سالمندان می‌توان شرایط زندگی در محیط سرای سالمندان را به گونه‌ای سازمان داد که میزان رضایت و خشنودی آنان افزایش یابد. همچنین، با شناخت نوع انتظارات سالمندان ساکن در مراکز سالمندی از فرزندان خود می‌توان خانواده سالمندان را ترغیب کرد که برای برآورده ساختن نسبی انتظارات تلاش کنند. در مجموع مطالعات مختلف از نقش خانواده به عنوان عاملی مهم در بهبود وضعیت زندگی سالمندان و نقش سالمندان در امنیت عاطفی و اجتماعی فرزندان حمایت می‌کنند.
چگونگی ایجاد یا حفظ نقش حمایتی خانواده و عوامل مؤثر بر گسستن ارتباط سالمندان با اعضای خانواده در ابعاد و جنبه‌های مختلف را می‌توان یکی از حوزه‌های فراموش‌شده در عرصه پژوهش سالمندی قلمداد کرد.
به نظر می‌رسد که پژوهش منظم با هدف شناسایی نوع دغدغه‌ها و خواسته‌های سالمندان و فرزندان آن‌ها از همدیگر در این زمینه نقش مهمی دارد.
با شناسایی این مسائل، زمینه بهبود، حفظ و ایجاد روابط عمیق‌تر و پایدارتر میان اعضای خانواده و افراد سالمند فراهم می‌شود. از آنجا که مطالعات پیشین به طور گسترده از وضعیت زندگی نامطلوب سالمندان ساکن در مراکز مراقبت از سالمندان نسبت به سالمندان ساکن منزل حکایت می‌کنند، پژوهش حاضر نیز در صدد انعکاس صدای آن دسته از سالمندانی برآمده است که در سرای سالمندان زندگی می‌کنند. در همین راستا، این پژوهش به طور ویژه با هدف شناسایی نوع دغدغه‌ها و انتظارات افراد سالمند مقیم سرای سالمندان از فرزندان خود انجام شده است.
در واقع، با توجه به روند روبه رشد جمعیت کشور به سمت سالمندی و گسترش مراکز سالمندی، انجام مطالعه‌ای معطوف بر شناسایی نوع و جنس انتظارات آنان از فرزندان خود می‌تواند گامی در راستای ارائه راهکارهای مطلوب برای برنامه‌ریزی جامع و صحیح در مواجهه با این پدیده پیچیده و فراگیر باشد.
ارسال نظر
نام شما
آدرس ايميل شما